Làng gốm truyền thống Thổ Hà xưa và nay


Nằm bên con sông Cầu thơ mộng, làng Thổ Hà thuộc xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang từ lâu đã nổi tiếng là một ngôi làng cổ, với cây đa, bến nước, sân đình, những nếp nhà cổ san sát nằm sâu trong các ngõ hẻm cổ kính.

 

Người dân Thổ Hà dùng đò để đi lại hai bên bờ sông

Khác với các làng ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ, người dân Thổ Hà hoàn toàn không có ruộng, đã bao đời nay sống bằng thu nhập từ nghề thủ công và buôn bán nhỏ. Làng Thổ Hà xưa kia là một trong ba trung tâm gốm sứ cổ xưa có tiếng nhất của người Việt. Sản phẩm của làng nghề đã có thời nổi danh khắp thiên hạ. Từ lúc có nghề gốm đến đầu những năm 90 của thế kỷ 20, cả làng chỉ sống bằng nghề gốm. Sau mỗi mẻ gốm thì sản phẩm được chất lên các thuyền nhỏ xuôi ngược sông đem đi bán, còn lại có rất nhiều những phế phẩm thì đây chính là thứ vật liệu xây dựng đẹp, nguyên sơ mà lại mang bản sắc riêng của người Thổ Hà. Chính vì vậy, rất nhiều năm về trước, các gia đình ở đây đều xây tường, trang trí bằng chính những phế phẩm ấy. Rêu phong thời gian đã làm bong đi những lớp vữa trát bên ngoài, để lộ ra những mảnh gốm vỡ xếp từng lớp, từng lớp. Một sự tình cờ của thời gian đã tạo nên nét đẹp độc đáo rất riêng của Thổ Hà.

 

Cổng Làng Thổ Hà vẫn giữ được nét kiến trúc cổ, nhưng đã bị hư hỏng nhiều

 

 

Nghề gốm Thổ Hà xưa

Nghề gốm Thổ Hà có từ thế kỉ XII và là một trong ba trung tâm gốm sứ cổ xưa nhất của người Việt, bên cạnh Phù Lãng và Bát Tràng. Điều thấy rõ nhất về một làng nghề truyền thống làm gốm trước đây là những lối kiến trúc cổ kính rất đặc biệt, vật liệu được làm bằng gạch nung và gốm với những đường họa tiết rất tinh xảo. Sự hưng thịnh của nghề gốm đã giúp người dân xây dựng một quần thể kiến trúc đình làng, chùa, cổng làng, bề thế uy nghi.

Để có thể tạo ra được các loại sản phẩm rất bền đẹp như chum vại, chĩnh chõe, tiểu sành có màu nâu sẫm, màu da lươn, người ta phải mua đất sét từ nơi khác cách xa gần 10 km, hoặc mua đất sét ở Xuân Lai cách xa 12 km và phải chở qua sông rất vất vả. Đó là loại sét vàng, ít sạn và tạp chất có đặc tính dễ tạo hình và định hình khi nung ở nhiệt độ cao. Cũng nhờ vậy mà Thổ Hà có thể tạo ra các sản phẩm cỡ lớn. Ðồ gốm Thổ Hà không tráng men, nhưng khi được nung ở nhiệt độ cao thì  từ cốt đất sẽ chảy ra một thứ men bao phủ toàn bộ sản phẩm. Đó chính là một lớp men màu nâu sẫm như da lươn, bóng nhẫy. Khi gõ vào có tiếng boong boong như chuông đồng, mảnh gốm có cạnh sắc như dao, đựng chất lỏng không bao giờ thấm qua, đựng chất rắn đầy chặt không bao giờ ẩm mốc. Gốm của Thổ Hà để nghìn năm không bị mất màu do kỹ thuật nung tốt.

Lối kiến trúc đặc biệt, sử dụng gốm để xây tường nhà.

Nghề gốm Thổ Hà từng đạt đỉnh cao ở thời nhà Lý. Vào những năm 40 đến 60 của thế kỷ XX nghề làm gốm Thổ Hà phát triển thịnh vượng. Cả làng Thổ Hà nhà nào cũng làm gốm, gốm Thổ Hà theo thuyền bè xuôi ngược sông Cầu đến mọi miền đất nước. Khi bước sang nền kinh tế thị trường, đồ nhựa đã trở nên thông dụng, các sản phẩm như chum, vại bằng sành vừa to vừa nặng khó mà bán, vì vậy chỉ còn một vài gia đình duy trì sản xuất, bởi sản phẩm không có nơi tiêu thụ. Nhưng đến đầu những năm 90, cũng giống như bao làng nghề truyền thống khác, nghề gốm Thổ Hà rơi vào tình trạng sản phẩm làm ra không bán được chất đầy sân, đầy nhà. Làng nghề không trụ được nên cứ tan rã dần… Nghề gốm của làng Thổ Hà đã ngừng đỏ lửa và bị mai một từ đây. Dấu tích của nghề gốm thịnh vượng xưa kia dường như chỉ còn lại trong ký ức của những nghệ nhân cao tuổi, trên bức tường của những ngôi nhà cổ được dựng nên bởi nhiều mảnh gốm vỡ mà vững chãi mấy trăm năm qua

 

 

Làng Thổ Hà  chuyển nghề

Thổ Hà có vị trí như một bán đảo bên bờ sông Cầu, cả làng không có một tấc ruộng, lại chỉ quen với nghề gốm nên gần người  dân Thổ Hà phải loay hoay đi tìm nghề mới để mưu sinh. Đến năm 1992, hầu hết nhà kho, xưởng gốm được thanh lý, cả làng chuyển sang làm bánh đa nem và mỳ gạo. Bác Vinh – một nghệ nhân của làng gốm Thổ Hà tâm sự : ” Dù bây giờ vẫn yêu nghề gốm nhưng vì sản phẩm gốm Thổ Hà đã không cạnh tranh được với gốm ở nơi khác, nhất là từ Trung Quốc, ruộng thì không có nên gia đình đã chuyển sang làm bánh đa nem”. Cả làng Thổ Hà có rất nhiều hộ theo nghề tráng bánh đa nem.

 

Làm bánh đa nem và mì là nghề thay thế cho nghề làm gốm ở đây.

Đến Thổ Hà vào những ngày đầu hè nên đâu đâu cũng thấy người dân phơi bánh đa nem, dọc quanh những con ngõ nhỏ quanh co, trên mái nhà, những bãi đất trống. Những âm thanh tách tách phát ra từ những chiếc bánh đang dần khô nghe như tiếng tằm ăn rất vui tai tạo nên một “nhạc khúc” của bánh đa. Giá bán chỉ từ 10 – 15 nghìn/100 chiếc bánh đa nem, nếu nhà nào có nhiều lao động thì thu nhập mỗi ngày từ 100 – 200 nghìn. Bánh đa nem Thổ Hà vừa dẻo, vừa dai lại thơm ngon nên không những có uy tín với khách hàng trong nước mà nhiều chủ đại lý đã đến ký hợp đồng để xuất khẩu sang các nước Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản…và rất được những thị trường này ưa chuộng. Cuộc sống, sinh hoạt, sản xuất của người dân ở đây đã rất tấp nập và náo nhiệt với nghề làm bánh đa nem – cái nghề được xem là phồn thịnh thay thế nghề gốm trước đây.

 

 

Cần khôi phục nghề gốm truyền thống

Người dân làng Thổ Hà chuyển sang làm bánh đa nem nên nghề làm gốm truyền thống đã bị mai một. Lửa gốm ở Thổ Hà giờ leo lắt chỉ còn cháy một vài lần trong lò nung của nhà Ông Tuất, anh Tân (những người dân còn làm gốm đến bây giờ). Rất tiếc trong chuyến đi đến làng Thổ Hà, tôi không gặp được hai nhân vật này mà chỉ nghe kể từ dân làng. Vậy là một làng nghề truyền thống làm gốm giờ đây chỉ còn trong kí ức của người dân, bời nền kinh tế thị trường khiến họ không thể gìn giữ được nghề của cha ông họ truyền lại mà phải tìm đến một nghề mới đem lại thu nhập ổn định cho mình.  Nhiều thanh niên đã bỏ nghề, rời làng đi nơi khác kiếm sống để đến khi phất lên, lại quay về mảnh đất tổ tiên xây dựng lên những ngôi nhà mái ngói đỏ tươi hay mái bằng kiên cố chen lẫn những ngôi nhà rêu phong cổ xưa. Điều đó cho thấy một số hộ dân nơi đây đã có cuộc sống kinh tế khấm khá hơn, nhưng cũng chính là điều đang đe dọa làm mất đi sự hài hòa cho cảnh quan của một  làng cổ.

Hiện nay, ở Thổ Hà vẫn còn một số người có tâm huyết với nghề gốm, họ mang hy vọng khôi phục lại nghề truyền thống nổi tiếng một thời này, đồng thời lấy lại vị trí cho thương hiệu gốm của quê hương. Đã có những lò gốm đỏ lửa trở lại, đó cũng là những tín hiệu vui cho nghề gốm Thổ Hà dù cho con đường phía trước vẫn còn nhiều chông gai…. Song, dù với lý do gì, nhưng việc khôi phục nghề gốm Thổ Hà, làm sáng lại vùng đất đã có một thời nổi danh về gốm là cần thiết và cũng đó cũng chính là bảo tồn nghề truyền thống của dân tộc Việt Nam chúng ta .

Minh Dũng

Về HàJung
u n t i l w h e n e v e r

One Response to Làng gốm truyền thống Thổ Hà xưa và nay

  1. tuan nói:

    lang que huong cua toi , that dep va yen binh

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: